Czym jest krytyczna ekonomia polityczna i jakie są jej główne cele?

Ekonomia polityczna to teoretyczne podejście, które zajmuje się umiejscowieniem systemu ekonomicznego, i szerzej; gospodarki, w szerokim społecznym kontekście. Jej znaczenie we współczesnej myśli o społeczeństwie jest ogromne. Łączy niejako tradycyjną refleksję ekonomiczną z kulturowymi i społecznymi jej aspektami, dając szeroki obraz naszej rzeczywistości. Czym na przykład różni się ekonomia polityczna od teorii finansów publicznych i ekonomii klasycznej? Czy jest w niej miejsce na refleksję o charakterze krytycznym? A jeśli tak, na czym się on opiera?

Termin ten zyskał na popularności w XIX wieku, wraz z rozprzestrzenieniem się takiego podejścia do ekonomii, jaki reprezentował np. Karol Marks. Chodzi o badanie nie tylko mechanizmów rządzących życiem gospodarczym, ale ich osadzenie w społecznym kontekście. Ekonomia polityczna uwzględnia niezwykle istotny fakt, że gospodarka kształtuje życie społeczne w wielu wymiarach. Klasyczna ekonomia polityczna uważa, że ​​ludzkość jest zajęta zdobywaniem i konsumpcją bogactwa. W swojej analizie ma na celu ukazanie kierunku działania, do którego ludzkość żyjąca w stanie społecznym wyznaczonym przez warunki ekonomiczne dąży. Ekonomiści muszą nie tylko znać swoje modele ekonomiczne, ale także rozumieć politykę, interesy, konflikty, pasje społeczeństwa. W tradycyjnym ujęciu, ekonomia polityczna to nauka, która śledzi prawa zjawisk społecznych, które powstają w wyniku połączonych działań ludzkości mających na celu wytworzenie bogactwa.

W ostatnich latach mamy do czynienia z rozwojem dziedziny, jaką określa się mianem krytycznej ekonomii politycznej. W najszerszym sensie jest to teoria ekonomiczna, która bada społeczne uwikłania w gospodarkę kapitalistyczną. Kluczową cechą wyróżniającą krytyczne podejście do ekonomii politycznej jest uznanie, że gdy ekonomia jest umieszczona w szerszym kontekście społecznym, ważne jest podejmowanie próby dokonania rewizji tradycyjnych koncepcji ekonomicznych w celu wykazania ich adekwatności lub ewentualnej nieadekwatności w stosunku do społecznych potrzeb i problemów. Nie jest jedynie opisem istniejących realiów, bardzo często proponuje też jakąś formę transformacji ustrojowej.

Potrzeba krytycznego podejścia jest uzasadniona sprzecznościami, które pojawiają się w myśli i praktyce ekonomicznej. Powszechna w tym nurcie myśli jest krytyka kapitalizmu. Skupia się na dehumanizujących elementach tego systemu i egoizmowi społecznemu, jaki stwarza konieczność udziału w konkurencyjnej grze rynkowej. Wiele z nurtów krytycznej ekonomii politycznej zajmuje się także badaniem przyczyn załamań rynku, wskazując w tym kontekście na fundamentalną niestabilność systemu. Jej głównym celem jest nakreślenie powiązań między sferą gospodarczą i innymi sferami życia społecznego oraz uznanie potrzeby rekonceptualizacji ekonomii, gdy takie powiązania są nawiązywane.

Taki pogląd był szczególnie ważny wśród wielu teoretyków zajmujących się najważniejszymi wyzwaniami, z jakimi mierzą się współczesne społeczeństwa. Krytyczna ekonomia polityczna zajmuje się m.in uciskiem ze względu na płeć, rasę czy seksualność, a także niezwykle ważnymi kwestiami ekologicznymi. A wszystko to w powiązaniu z systemem ekonomicznym w jakim żyjemy, czyli kapitalizmie. Nieobca tej orientacji jest także krytyczna refleksja nad globalizacją – tego, jak przyczynia się do przekształcania się stosunków międzynarodowych, władzy politycznej i zmian kulturowych.

Twierdzi się, że do zrozumienia ekonomii XXI wieku konieczna jest krytyczna redefinicja klasycznego podejścia do ekonomii politycznej. Ujęcie naszej rzeczywistości za pomocą nowych kategorii może być kluczowe dla jej pełnego zrozumienia i ewentualnego opracowania alternatywy. W tym sensie nauka, jaką jak krytyczna ekonomia polityczna odgrywa rolę fundamentalną. Rozpatruje ona teorie i systemy ekonomiczne przede wszystkim przez pryzmat ich wpływu na społeczeństwo. Po latach ignorowania społecznych kosztów rozwoju gospodarczego i ślepego dążenia do zysku, taka refleksja jest niezwykle wartościowa.